Jest wiele programów profilaktycznych, ale te, które skupiają się na jednym czy na dwóch czynnikach, nie dają najlepszych efektów i często kończą się niepowodzeniem. Dopiero podejście całościowe pozwala rozwijać umiejętności interpersonalne, uczy zachowania się w określonych sytuacjach oraz umożliwia uzyskanie odpowiednich wiadomości o środkach uzależniających.

Walerian Więch
Programy profilaktyczne

Ograniczenie picia alkoholu, palenia i narkotyzowania się młodych ludzi zarówno teraz, kiedy chodzą do szkoły, jak i w przyszłości w dużej mierze zależy od siły działania trzech podstawowych czynników:

Z policyjnych raportów wynika, że młodzież coraz częściej sięga po marihuanę, haszysz, amfetaminę, heroinę czy LSD. Obserwuje się większe zainteresowanie dealerów młodzieżą szkolną oraz rozprowadzaniem narkotyków w szkołach i w ich pobliżu. Moda na branie nasila się, a jednocześnie obniża się średnia wieku inicjacji narkotycznej. Większość społeczeństwa, a co za tym idzie i rodzice nie zdaje sobie sprawy, że ich kilkunastoletnie dziecko może mieć kontakt z narkotykami. Zmienił się też obraz narkomana. Niekoniecznie musi on wyglądać jak włóczęga. Może to być śliczna, zadbana, nieraz z dobrej rodziny 15-, 16-latka, która oprócz szminki i papierosów nosi w torebce amfetaminę.

Jednym z najczęściej stosowanych działań mających na celu przeciwdziałanie alkoholizmowi i narkomanii i ich ograniczenie jest profilaktyka, która ma na celu m.in. informowanie o ich szkodliwych następstwach. Tymczasem w wielu przypadkach powoduje ono tylko rozbudzenie ciekawości młodzieży na skutek tendencyjnych informacji i ich nadawców. Tylko właściwie dobrane programy profilaktyczne mogą się przyczynić do odrzucenia niewłaściwych zachowań. Powinny one ukazywać postawy społecznie akceptowane, wzorce alternatywne wobec subkultury alkoholowej i narkomańskiej. Wobec tego programy profilaktyczne nie powinny się koncentrować na straszeniu i proponowaniu abstynencji, ale na informowaniu o mechanizmach uzależnienia, na rozwijaniu umiejętności odpowiedzialnego podejmowania decyzji, a także umiejętności radzenia sobie w trudnych sytuacjach życiowych oraz na sprzyjaniu rozwojowi osobowości.

Obecnie można wyodrębnić pięć podstawowych programów zapobiegania uzależnieniom:

  1. Podejście skoncentrowane na samej substancji, najmniej efektywne - w tym przypadku młodzi ludzie otrzymują informację o działaniu środków uzależniających i łatwo korzystają ze zdobytej wiedzy w swoim życiu.
  2. Podejście zorientowane na osobę i wspieranie rozwoju ucznia - programy te zakładają, że jednostka będzie zdolna do podejmowania racjonalnych decyzji, dobrze przystosowana i dobrze radząca sobie z trudnościami.
  3. Podejście zorientowane na sytuację wyboru - programy te zakładają, że informowanie o środkach uzależniających, samych uzależnieniach oraz uczenie umiejętności radzenia sobie powinno się odbywać w kontekście konkretnych sytuacji wyboru, bo wtedy młodzi ludzie podejmują w rzeczywistości decyzje w sprawie picia, narkotyzowania się czy palenia.
  4. Podejście zorientowane na kontekst kulturowy uzależnień zakłada, że uwarunkowania sytuacji wyboru są wielorakie i oprócz informacji o środkach uzależniających oraz umiejętności radzenia sobie młodzi ludzie potrzebują wiedzy o czynnikach środowiskowych, społecznych i ekonomicznych.
  5. W piątym podejściu programy te są zorientowane na zdrowie - jego zwolennicy zamiast informować o zagrożeniach czy uczyć racjonalnych decyzji, koncentrują uwagę na tym, co zdrowe i przyjemne, co służy człowiekowi i jego dobremu samopoczuciu. W założeniu tym efektywną formą profilaktyki jest myślenie perspektywiczne o zdrowym trybie życia, dobre funkcjonowanie w sferze fizycznej, psychicznej, duchowej i społecznej.

*

W środowisku nauczycielskim są dostępne liczne programy profilaktyczne. Jednakże nie wszyscy po nie sięgają. Obecnie są stawiane coraz większe wymagania w realizacji różnego rodzaju programów mających na celu kształtowanie właściwych postaw życiowych, gdyż lepiej jest zapobiegać niż leczyć. Wymienię najważniejsze.

  1. Profilaktyka uzależnień - program edukacyjny dla klas I-III; autor A. Kołodziejczyk, wydawca: MEN, 1991 r. Propozycje grupowych zajęć wychowawczo-profilaktycznych dla klas I-III szkoły podstawowej, adaptowanych z dwóch amerykańskich programów profilaktycznych. Opracowane w formie scenariuszy, na podstawie eksperymentów pedagogicznych zrealizowanych w latach 1987-1990 w Polsce.
  2. Profilaktyka uzależnień - program edukacyjny dla klas I-IV, V-VI i VII-VIII. Praca zbiorowa wydana przez MEN w 1991 r.; przedruk książki wydanej w 1990 r. przez Towarzystwo Zapobiegania Narkomanii; przedstawia zajęcia wraz ze wskazówkami i scenariuszami.
  3. Spójrz inaczej - program zajęć profilaktyczno-wychowawczych dla klas I-III, IV-VI, VII-VIII (kaseta wideo i trzy zeszyty) opracowany przez Polskie Stowarzyszenie Psychologów Praktyków; wydawca: Wydawnictwo Eukatio, Kraków 1993. Celem programu jest takie oddziaływanie na dziecko, aby radziło sobie lepiej, bez nadmiernego napięcia z rozwiązywaniem problemów, których dostarcza mu życie, aby rozumiało siebie, umiało współżyć z innymi i potrafiło również znajdować w samym sobie oparcie w trudnych sytuacjach.
  4. Drugi elementarz, czyli program siedmiu kroków - przeznaczony dla młodzieży, nauczycieli i rodziców opracowali A. Arendarska, A. Czapczyńska, D. Kalenik-Moch, E. Wierzejewska-Łazarkiewicz, A. Pacewicz, J. Mellibruda. Książka wydana przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA) w 1994 r. (kaseta wideo, kaseta magnetofonowa z audycją i wykładem, ulotki dla uczniów). Jest to poprawiona wersja programu Elementarz alkoholowy, znanego w Polsce od 1993 r. Jeden z kilku programów PARPA o zasięgu krajowym. Zawiera zbiór scenariuszy do cyklu zajęć dla młodzieży starszych klas szkół podstawowych, pierwszych klas szkół ponadpodstawowych oraz dla rodziców. Koncentruje się głównie wokół problematyki antyalkoholowej.
  5. Nasze spotkania - program psychoedukacyjny dla młodzieży (4 książeczki, kaseta wideo) w opracowaniu Marii i Piotra Fijewskich z Instytutu Psychologii Zdrowia i Trzeźwości Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, wydany przez PARPA w 1994 r. Program zajęć grupowych dla uczniów służących nauce rozumienia siebie, kierowania sobą i porozumiewania się z innymi - czyli umiejętności psychologicznych chroniących przed zaburzeniami i uzależnieniami. Jeden z kilku programów PARPA z lat 1992-1994 o zasięgu krajowym.
  6. Zanim spróbujesz - program profilaktyki uzależnień dla uczniów. Autorzy: B. Jakubowska, E. Kaniewska-Pęczak, J. Markiewicz, I. Odrowąż-Pieniążek, A. Pacewicz, R. Różycka, Z. Sobielowska, J. Strzemieczny. Ośrodek Rozwoju Umiejętności Wychowawczych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, 1994 r.
  7. NOE - program profilaktyczny dla młodzieży ( książka, kaseta ). Część I, autor K. Wojcieszek, opracowanie Zespół. Wydawca: PARPA, 1995 r. Program antyalkoholowy intensywnego oddziaływania interwencyjnego w dużej grupie w czasie sesji, o charakterze przeżyciowym. Program selekcjonujący młodzież z grup ryzyka, z umożliwieniem dalszej pracy z nią. Program stworzył pełnomocnik wojewody łódzkiego dla środowisk Łodzi. Realizowany od 1992 r. jest jednym z programów PARPA o zasięgu krajowym. Program jest wyrażany w formach dramy, happeningu, spotkań. Publikacja przedstawia pierwsze doświadczenia programu, jego historię oraz metody i techniki realizacji.
  8. Tak czy nie - program profilaktyki uzależnień dla młodzieży. Autor: Witold Skrzypczyk, Wydawca: Ośrodek Terapii i Profilaktyki Uzależnień Dzieci i Młodzieży, Łódź 1995 r. Program był realizowany w latach 1993--1995 w łódzkich szkołach podstawowych i ponadpodstawowych. W publikacji m.in. zawarto scenariusze zajęć, materiały pomocnicze i ankiety.
  9. Przemoc wobec dzieci, zajęcia edukacyjne dla uczniów szkół podstawowych. Autor: Alicja Pacewicz, Wydawca: Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, 1995 r. Propozycje zajęć profilaktycznych z zakresu przemocy fizycznej i seksualnej wobec dzieci. Zajęcia uczą dzieci, jak mogą się lepiej chronić, rozpoznawać sygnały zwiastujące zagrożenie i unikać go.
  10. Jak żyć z ludźmi - australijski program profilaktyczny w polskim opracowaniu A. Kobiałki. Wydawca: Agencja Informacji Użytkowej, Warszawa 1988 r. Program pracy z młodzieżą ze starszych klas szkół podstawowych oraz szkół ponadpodstawowych. W prezentowanym podejściu profilaktycznym autorzy programu przyjęli założenie, że najlepszą drogą do uniknięcia nałogów jest rozwój umiejętności interpersonalnych i całej osobowości.
  11. Podaj dłoń - amerykański program autorstwa D. W. Johnsona, wydawca: Instytut Psychologii Zdrowia i Trzeźwości PTP, 1992 r. Celem programu jest dostarczanie elementarnej wiedzy na temat prawidłowości psychologicznych i wytrenowanie różnych umiejętności interpersonalnych. Jest zalecany dla grup samorozwoju lub grup liderów młodzieżowych.
  12. Zanim nie jest za późno - belgijski program profilaktyczny autorstwa E. Servaista. Program propaguje globalne podejście do zjawiska uzależnień, to znaczy zajmuje się wszelkiego typu uzależnieniami i kieruje swe działania do wszystkich grup społecznych w danej społeczności lokalnej. Działania profilaktyczne dotyczą uzależnienia zarówno od środków psychotropowych, jak i hazardu, telewizji, wideo, jedzenia itp.
  13. Dziękuję - nie - program opracowany na Uniwersytecie Warszawskim autorstwa zespołu pod kierownictwem J. Morawskiego. Program ma charakter edukacyjno-treningowy. W trakcie zajęć uczniowie uzyskują informacje o środkach uzależniających i uczą się niekonfliktowego odmawiania. Adresowany do młodzieży klas I-VIII szkół podstawowych oraz pierwszych klas szkół ponadpodstawowych.
  14. W Internecie małoletnich i nie tylko - policyjny program edukacyjny dla dzieci i młodzieży oraz rodziców. Autor J. Mięsowicz. Wydawca: HEDOM w Krośnie z materiałów i przy współpracy Wydziału Prewencji Komendy Rejonowej w Krośnie, 1998 r. Program opracowano dla przedszkolaków, uczniów szkół podstawowych klas I-VIII oraz uczniów szkół ponadpodstawowych. Zajęcia są dostosowane do poziomu percepcyjnego dzieci i młodzieży. Program ten stopniuje trudności. Tematy ustala sama młodzież. Dyskusja przebiega na wzór telewizyjnego "talk show". Zaproszony funkcjonariusz policji, obok pedagoga, psychologa czy socjologa występuje w roli eksperta.
  15. Poradnia w szkole. Z doświadczeń Szkolnego Ośrodka Pomocy w Rodzinie (SOPR). Praca zbiorowa pod redakcją E. Kozdrowicz z Katedry Pedagogiki Społecznej na Uniwersytecie Warszawskim. Wydawca: Agencja Informacji Użytkowej, 1993 r. W publikacji przedstawiono doświadczenia i propozycje pierwszego w Polsce specjalistycznego ośrodka o charakterze profilaktyczno-terapeutycznym działającego na terenie szkoły podstawowej. Prezentuje modele pracy i sposoby traktowania pomocy dzieciom z zaburzeniami, ich rodzicom i nauczycielom, łącznie z formami pracy ośrodka. Autorzy ukazują podstawy pracy socjoterapeutycznej, metodę dobrego startu, pracę grupy terapeutycznej i na obozach terapeutycznych, a także pracę korekcyjną zespołów reedukacyjnych i grupy edukacyjno-rozwojowej.
  16. Zdrowiej i świadomiej żyć- materiały dla nauczycieli. Opracowanie wersji polskiej: B. Wolniewicz-Grzelak. Wydawca Instytut Psychiatrii i Neurologii, 1992 r. Materiały dla wychowawców przedszkoli i nauczycieli szkół podstawowych opracowane przez zespół profilaktyczny przy ośrodku społeczno-psychologicznym w Eupen w Belgii. Stanowią propozycję realizacji propedeutycznego programu profilaktyczno-wychowawczego z różnymi formami ćwiczeń, zabaw, piosenek, form scenicznych i sportowych.
  17. Żyć skuteczniej - scenariusze lekcji wychowawczych wg programu autorskiego Małgorzaty Jachimskiej. Wydawca: UNUS, 1997 r. Książka jest przede wszystkim adresowana do wychowawców, którzy chcieliby robić coś więcej, niż usprawiedliwiać opuszczone godziny i rozliczać z ocen niedostatecznych. Publikacja obejmuje zagadnienia: integracja grupy, rozwój osobisty, komunikowanie się, asertywność, czyli umiejętność opierania się próbom nacisku związanym z piciem alkoholu, paleniem papierosów, zażywaniem narkotyków czy innymi zachowaniami autoagresywnymi lub aspołecznymi. W publikacji tej znajdujemy zagadnienia związane z rozwiązywaniem konfliktów, z działaniami, których wynikiem jest powstanie czegoś nowego, z podejmowaniem decyzji, planowaniem i rozwiązywaniem problemów, a także porady na co się zdecydować.
  18. Małolat - program interwencyjno-edukacyjno-profilaktyczny dotyczący osób nieletnich nadużywających alkoholu. Program ten można znaleźć w pracy zbiorowej Socjoterapia pod redakcją K. Sawickiej. Pozycja ta została wydana przez Centrum Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej w Warszawie w 1998 r. pod patronatem MEN.

*

W swojej pracy opiekuńczo-wychowawczej realizowałem kilka programów profilaktycznych, które miały za zadanie zapobiegać niepożądanym zjawiskom wśród dzieci i młodzieży. Ponadto zadaniem tych działań było ukazywanie wartościowych cech i jednocześnie przeciwdziałanie w powstawaniu cech niepożądanych oraz kształcenie umiejętności związanych z odmawianiem. W programach tych zostały wykorzystane m.in. takie metody, jak: praca w małych grupach, praca w dwójkach lub trójkach, miniwykład, burza mózgów, odgrywanie ról i scenek, psychodramy, wywiady, opowiadania, rysowanie, malowanie, wykład, debata, wypracowanie, projekcje filmów wideo. Aby właściwie przeprowadzić dane zajęcia, należało określić pewne warianty i czynniki, np.:

Ważne jest, aby uświadomić nauczycielom oraz rodzicom, że problem narkomanii i alkoholizmu istnieje, że dzieci i młodzież być może z dobrych domów mają już doświadczenia związane z piciem alkoholu i zażywaniem narkotyków. W niektórych przypadkach może to szokować, a nawet obrażać. Być może, że to właśnie narkotyki są przyczyną ewentualnych problemów w szkole i powodują spadek zainteresowania nauką oraz pogarszają atmosferę w domu. To na nas m.in. ciąży odpowiedzialność za powierzone nam dzieci. Należy oczekiwać, że nasza młodzież coraz bardziej będzie narażona na zagrożenia wynikające z konsumpcyjnego stylu życia.

Aby spełniać ważne zadania wychowawcze, szkoła powinna rozwijać w dzieciach umiejętności radzenia sobie z różnymi problemami, uczyć tego, jak żyć świadomie, jak zachować zdrowie ciała i duszy, jak traktować innych ludzi, jak radzić sobie z konfliktami. Trzeba więc prowadzić skuteczną i szerszą profilaktykę, gdyż najważniejszą sprawą jest dobro i właściwe wychowanie każdego dziecka.

Walerian Więch
Krościenko Wyżne