Obecnie w dydaktyce coraz częściej podkreśla się potrzebę rozwijania autonomii uczenia się: nauczyciel zmierza do lepszego poznania ucznia, jego zainteresowań oraz możliwości przyswajania wiedzy, aby podjąć właściwe decyzje dotyczące doboru materiałów oraz sposobu realizacji celów kształcenia.
Indywidualizacja procesu uczenia się pozwala na zapoznanie uczniów z możliwościami wyboru efektywnych dla nich strategii opanowania języka obcego. W tym celu lingwiści zaczynają coraz bardziej indywidualizować nauczanie, starając się dopasować sposób prezentacji materiału oraz ćwiczeń do różnorodnych stylów uczenia się podopiecznych, tj. do ich własnych sposobów działania, które ułatwiają im przyswojenie wiedzy, zmagazynowanie jej, a następnie umożliwiających wydobycie jej z pamięci i wykorzystanie.
Liczne badania nad strategiami uczenia się pozwoliły na sformułowanie wielu definicji strategii oraz ich klasyfikację. Jedna z najbardziej popularnych klasyfikacji (Oxford) proponuje następujący podział strategii uczenia się:
| STRATEGIE BEZPOŚREDNIE pamięciowe - tworzenie skojarzeń myślowych - używanie obrazu i dźwięku - utrwalanie materiału - zapamiętywanie materiału przez działanie kognitywne - ćwiczenie - otrzymywanie i przesyłanie informacji - analizowanie danych językowych - organizowanie wiedzy - organizowanie wiedzy kompensacyjne - inteligentne zgadywanie - współodczuwanie - pokonywanie ograniczeń w mówieniu i pisaniu |
STRATEGIE
POŚREDNIE metakognitywne - centralizacja procesu uczenia się - planowanie uczenia się - ewaluacja efektów uczenia się emocjonalne - obniżanie napięcia - samozachęta - sprawdzanie temperatury uczuciowej społeczne - zadawanie pytań - współpraca z innym |
Na szczególną uwagę zasługują strategie metakognitywne, które z powodzeniem mogą być stosowane podczas zajęć lekcyjnych. Polegają one na planowaniu i monitorowaniu procesu uczenia się oraz ocenianiu wyników uczenia się. Uczeń, który chce wykorzystać różne strategie metakognitywne, powinien na podstawie własnych doświadczeń określić, które z nich są dla niego najbardziej efektywne i w jakich sytuacjach warte są zastosowania. Każda strategia może się okazać dobra, ale zależy zarówno od typu ucznia, jak i zadania do wykonania. Dlatego niezbędna jest tu baczna obserwacja postępów i na tej podstawie podejmowanie właściwych decyzji.
*
Przy doborze odpowiednich strategii uczenia się są możliwe dwa typy treningu. Typ pierwszy polega na przedstawieniu strategii bez odniesienia do jej efektywności i powodu zastosowania. Nauczyciel nie wyjaśnia, dlaczego w tej konkretnej sytuacji uczeń powinien zastosować daną strategię ani nie zapoznaje z mechanizmem jej działania. Kładzie jedynie nacisk na przyswajanie wiedzy bez zwracania uwagi na przebieg procesu jej przyswajania.
Typ drugi treningu określa wyraźnie cel i powód użycia danej strategii, zaznajamia się uczniów z wpływem, jaki dana strategia ma na proces uczenia się oraz z możliwościami jej zastosowania. Uczniowie wiedzą więc, dlaczego określona strategia powinna być stosowana w konkretnej sytuacji i jakie będą konsekwencje jej zastosowania. Ten typ treningu daje uczniowi możliwość świadomej selekcji i wyboru strategii: uczeń samodzielne podejmuje decyzje, sam kontroluje proces uczenia się i analizuje swoje postępy. Wszystkie te elementy pozwalają na wykształcenie umiejętności kierowania procesem uczenia się, a uczeń staje się w pełni autonomiczny. Oznacza to, że ma prawo wyboru sposobu uczenia się i materiałów, ale też jest odpowiedzialny za swoje postępy w nauce.
Uczeń autonomiczny powinien przede wszystkim wykazywać chęć do samodzielnej pracy, wierzyć w swoje siły i możliwości, umieć określać własne cele uczenia się, być świadomym zalet, jakie wynikają z takiego sposobu uczenia się. Ponadto uczeń autonomiczny powinien poznać różne strategie uczenia się, a także mieć możliwość oceny efektywności tych strategii w odniesieniu do własnych potrzeb i preferencji, co w rezultacie pozwala na odpowiedni dobór strategii.
Przy autonomicznym podejściu do pracy jej efektywność jest związana z umiejętnością rozpoznania swoich własnych predyspozycji i możliwości. Dobór odpowiednich strategii uczenia się jest w dużej mierze uzależniony od sposobu postrzegania, rozumienia, zapamiętywania oraz odtwarzania informacji, które do nas docierają. Uświadomienie sobie, jakiego rodzaju jestem uczniem, pozwala na precyzyjne określenie indywidualnych zachowań oraz ich kontrolę w trakcie uczenia się.
*
Podstawowym zadaniem nauczyciela jest rozpoznanie predyspozycji ucznia. Jeden ze sposobów klasyfikacji uczniów opiera się na obserwacji ich zachowania i odczuwania: każdy bowiem daną sytuację widzi inaczej, odmiennie ją przeżywa, nawet słyszy i zapamiętuje inne padające słowa. Na tej podstawie np. powstał system programowania neurolingwistycznego, który wyjaśnia, jak powstaje osobisty obraz rzeczywistości. Pozwala on zrozumieć, w jaki sposób "zewnętrzna rzeczywistość" zostaje w świadomości i nieświadomości przerobiona na "wewnętrzną mapę rzeczywistości".
Ten system klasyfikacji rozróżnia trzy podstawowe grupy uczniów: wzrokowców, słuchowców oraz czuciowców (kinestetyków). Wzrokowcy to osoby, które zapamiętują najwięcej informacji, używając środków wizualnych, uczą się, patrząc na wykresy, teksty, ilustracje. Słuchowcy lubią rozmowy - najlepiej zapamiętują materiał dzięki słuchaniu siebie lub innych. Czuciowcy koncentrują się, będąc w ruchu, lubią manipulować przedmiotami, gestykulują - uczą się przez bezpośrednie zaangażowanie.
Uczniów odróżniają także inne style myślenia; jedni widzą problemy w ich złożoności, drudzy patrzą na zjawiska całościowo. Różni ich anatomia. Osoby, u których lewa półkula mózgowa jest dominująca, to analitycy - szczególnie uzdolnieni w zakresie przedmiotów ścisłych. Osoby te lubią gramatykę, przywiązują duża wagę do szczegółów, poznają język, analizując regułki. Z kolei osoby o bardziej rozwiniętej prawej półkuli mózgowej to artyści, działają z wyobraźnią. Ci, ucząc się języka obcego, stronią od definicji, za to chętnie wchodzą w interakcję z innymi.
Kolejna klasyfikacja jest oparta na różnych formach inteligencji, w jakie wyposażony jest każdy człowiek. Oto kilka typów inteligencji:
Według Gardnera (1993), który sformułował cechy tego podziału, w każdym człowieku poszczególne rodzaje inteligencji mogą być rozwinięte lepiej lub gorzej. Niektórych może cechować względnie wysoki poziom w kilku typach inteligencji, innych tylko w jednej.
Inny przykład podziału osób uczących się jest oparty na czynniku afektywnym, jakim jest osobowość. Możemy wyróżnić tu dwa typy: ekstrawertyków i introwertyków. Ci pierwsi to osoby towarzyskie, rozmowne, chętnie współpracujące z innymi, kreatywne. Uczniowie z tej grupy często sami się zgłaszają do odpowiedzi, preferują zajęcia w grupach lub parach oraz ćwiczenia pozwalające na rozwijanie umiejętności mówienia. Ci drudzy - introwertycy - to osoby małomówne, zamknięte w sobie, wolą na zajęciach pracę indywidualną oraz ćwiczenia w formie pisemnej.
*
Promowanie postawy autonomizującej jest jednym z priorytetów założeń reformy edukacji, która podkreśla rolę kształtowania u uczniów indywidualnych strategii uczenia się oraz doskonalenia umiejętności samokontroli i samooceny w celu osiągania lepszych wyników w nauce. Jednakże autonomia to nie tylko sposób na efektywne uczenie się, ale również przygotowanie do życia, w którym każdy potrafi zdefiniować swoje potrzeby, wyznaczać i realizować własne cele oraz ponosić konsekwencje swych działań. Obowiązkiem nauczyciela jest zachęcanie i wspieranie uczniów w procesie rozwijania samodzielności.
W nauczaniu zorientowanym na autonomię zadanie nauczyciela sprowadza się głównie do roli przewodnika i doradcy. Uczeń natomiast zdaje sobie sprawę, że może liczyć na pomoc nauczyciela, jednakże sam dąży do rozbudzania zachowań innowacyjnych i twórczych oraz do doskonalenia własnych form uczenia się.
Małgorzata Ekiert
Lębork