Spółdzielnie uczniowskie od 1 września 2026 r. – nowe zasady dla szkół

Czym jest spółdzielnia uczniowska i jaki jest jej cel?

Spółdzielnia uczniowska jest dobrowolnym zrzeszeniem uczniów danej szkoły lub placówki. Jej celem jest popularyzowanie idei i wiedzy o spółdzielczości, kształtowanie umiejętności życia i działania w społeczeństwie oraz rozwijanie gospodarności, przedsiębiorczości, odpowiedzialności i solidarności.

W praktyce spółdzielnia daje uczniom możliwość uczenia się przez działanie. Wspólne planowanie, podział zadań i podejmowanie decyzji pozwalają rozwijać kompetencje przydatne nie tylko w szkole, ale także w dorosłym życiu.

Jaką działalność może prowadzić spółdzielnia uczniowska?

Zakres działalności spółdzielni uczniowskich jest dość szeroki. Spółdzielnia może prowadzić działalność usługową, handlową lub wytwórczą na rzecz szkoły lub placówki oraz uczniów. Może także prowadzić działalność społeczno-kulturalną, promocyjną lub edukacyjną na rzecz szkoły, uczniów i środowiska lokalnego. Oznacza to, że forma działalności może być dopasowana do potrzeb konkretnej społeczności szkolnej. Najważniejsze pozostaje zachowanie jej statutowego i edukacyjnego charakteru.

Dlaczego warto zakładać i rozwijać spółdzielnię uczniowską w szkole?

Spółdzielnia łączy edukację z praktycznym działaniem. Uczniowie mogą ćwiczyć planowanie, organizację pracy, gospodarowanie środkami, współpracę i podejmowanie decyzji. Uczą się również, że wspólne przedsięwzięcie wymaga określenia zasad, podziału zadań oraz kontroli ich realizacji.

Co zmieniają przepisy o spółdzielniach uczniowskich od 1 września 2026 r.?

Najważniejszą zmianą jest wprowadzenie do ustawy Prawo oświatowe przepisów kompleksowo regulujących funkcjonowanie spółdzielni uczniowskich. Od 1 września 2026 r. zasady dotyczące ich zakładania, organizacji, działalności, finansowania oraz likwidacji wynikają wprost z przepisów Prawa oświatowego. Dotychczas spółdzielnie uczniowskie funkcjonowały w szkołach bez odrębnej ustawowej podstawy prawnej. Ich działalność opierała się na statutach, które najczęściej zawierały postanowienia określone przez Fundację Rozwoju Spółdzielczości Uczniowskiej we Wzorcowym Statucie Spółdzielni Uczniowskiej.

Nowe przepisy porządkują ten obszar i jednocześnie podkreślają edukacyjny charakter spółdzielni. Mają one być miejscem, w którym uczniowie mogą w praktyce rozwijać przedsiębiorczość, odpowiedzialność, gospodarność oraz umiejętność współpracy. Szkoły, w których spółdzielnie działały już 1 września 2026 r., mają czas na dostosowanie swoich statutów do nowych regulacji do 1 września 2027 r.

Czy spółdzielnia uczniowska prowadzi działalność gospodarczą?

Nie. Działalność spółdzielni uczniowskiej nie jest działalnością gospodarczą w rozumieniu Prawa przedsiębiorców. Spółdzielnia nie posiada osobowości prawnej, nie podlega wpisowi do KRS, nie prowadzi pełnych ksiąg rachunkowych i nie sporządza sprawozdań finansowych na podstawie ustawy o rachunkowości.  Może natomiast prowadzić rachunkowość w formie uproszczonej. Powinna ona umożliwiać ewidencję członków, ustalenie stanu środków oraz wyniku ogólnego i wyników poszczególnych rodzajów działalności. Ustawa nie wskazuje wzoru dokumentacji ani częstotliwości rozliczeń, dlatego sposób prowadzenia uproszczonej rachunkowości należy określić w statucie.

Kto może założyć spółdzielnię uczniowską?

Z inicjatywą utworzenia spółdzielni uczniowskiej może wystąpić grupa co najmniej pięciu uczniów, którzy ukończyli 13 lat. W przypadku ucznia, który nie ukończył jeszcze 13. roku życia potrzebna jest pisemna zgoda rodziców. Założyciele przekazują dyrektorowi:

• listę założycieli,
• wymagane zgody rodziców,
• projekt statutu.

Dyrektor wyraża zgodę na utworzenie spółdzielni po uzgodnieniu z założycielami warunków jej prowadzenia. Członkowie wnoszą wpisowe, nie wyższe niż 10 zł. Jest ono przeznaczone na działalność statutową i nie podlega zwrotowi. Za pracę w spółdzielni członkowie nie otrzymują wynagrodzenia, a nadwyżka środków nie jest między nich dzielona.

Jak finansowana jest spółdzielnia uczniowska?

Spółdzielnia uczniowska może pozyskiwać środki z prowadzonej działalności oraz z wpisowego wnoszonego przez jej członków. W ramach działalności może prowadzić m.in. usługi, sprzedaż lub działalność wytwórczą na rzecz szkoły i uczniów, a uzyskane w ten sposób środki służą finansowaniu jej dalszego funkcjonowania i realizacji celów statutowych. Wpisowe nie może przekroczyć 10 zł.

Istotną zasadą jest brak możliwości wypłacania uczniom wynagrodzenia za pracę w spółdzielni. Również nadwyżka środków uzyskana w wyniku działalności nie jest dzielona między jej członków. Powinna zostać przeznaczona na realizację celów statutowych. Konstrukcja omawianych przepisów podkreśla przede wszystkim edukacyjny, a nie komercyjny charakter spółdzielni uczniowskiej.

Jak wygląda rachunkowość spółdzielni uczniowskiej?

Spółdzielnia może prowadzić rachunkowość w formie uproszczonej. Powinna ona umożliwiać ewidencję członków, ustalenie wartości środków pozostających w dyspozycji spółdzielni oraz określenie wyniku ogólnego i wyników poszczególnych rodzajów działalności. Przepisy nie określają wzoru dokumentacji, konkretnej formy ewidencji ani częstotliwości rozliczeń. Sposób prowadzenia uproszczonej rachunkowości powinien zostać określony w statucie spółdzielni. Uproszczenie formalności nie oznacza więc rezygnacji z przejrzystości rozliczeń i odpowiedzialnego gospodarowania środkami.

Co powinien zawierać statut spółdzielni uczniowskiej?

Statut to dokument, który określa najważniejsze zasady funkcjonowania i działania spółdzielni uczniowskiej. Pierwszy statut uchwalają założyciele większością głosów. Dokument powinien wskazywać m.in.:

• nazwę spółdzielni i przedmiot działalności;
• wysokość wpisowego;
• zasady nabywania i utraty członkostwa;
• prawa i obowiązki członków;
• zadania i kompetencje organów;
• zasady dokonywania zmian statutu;
• sposób prowadzenia uproszczonej rachunkowości;
• zasady gospodarowania mieniem spółdzielni.

Jakie są organy spółdzielni uczniowskiej?

Przepisy określają również podstawową strukturę organizacyjną spółdzielni uczniowskiej, wskazując organy odpowiedzialne za podejmowanie decyzji, bieżące zarządzanie oraz kontrolę jej działalności. Organami spółdzielni są: walne zgromadzenie, komisja rewizyjna i zarząd.

• Walne zgromadzenie jest najwyższym organem i podejmuje najważniejsze decyzje dotyczące działalności spółdzielni. Uchwala kierunki rozwoju, zatwierdza sprawozdanie z działalności oraz wybiera zarząd i komisję rewizyjną.
• Komisja rewizyjna sprawuje kontrolę i nadzór nad działalnością spółdzielni.
• Zarząd kieruje działalnością spółdzielni, reprezentuje ją na zewnątrz oraz przygotowuje plany działalności i roczne sprawozdania.

Role dyrektora i nauczyciela-opiekuna w prowadzeniu spółdzielni uczniowskiej

Dyrektor szkoły odpowiada za stworzenie warunków, w których spółdzielnia uczniowska może działać zgodnie z przepisami i statutem szkoły. To dyrektor wyraża zgodę na jej utworzenie, uzgadnia z założycielami zasady funkcjonowania spółdzielni oraz wyznacza nauczyciela-opiekuna. Oznacza to, że działalność uczniów pozostaje samodzielną inicjatywą, ale odbywa się w ramach ustalonych ze szkołą zasad.

Nauczycielem-opiekunem może być nauczyciel zatrudniony w danej szkole lub placówce, który pisemnie zgodzi się na pełnienie tej funkcji. Jego zadaniem jest przede wszystkim wspieranie uczniów w organizowaniu i prowadzeniu działalności spółdzielni. Opiekun monitoruje jej funkcjonowanie, czuwa nad dokumentacją oraz kontroluje prawidłowość rozliczeń finansowych. Jego rola ma więc łączyć wsparcie organizacyjne i merytoryczne z nadzorem nad tym, aby działalność spółdzielni przebiegała w sposób uporządkowany i zgodny z przyjętymi zasadami.

Kiedy spółdzielnia uczniowska może zostać zlikwidowana?

Spółdzielnia przechodzi w stan likwidacji m.in. wtedy, gdy trwale nie może osiągnąć wymaganego stanu członków albo prowadzić działalności statutowej. Przyczyną może być także niezgodność działalności ze statutem szkoły lub likwidacja albo przekształcenie szkoły uniemożliwiające dalsze działanie spółdzielni.

Co dzieje się z majątkiem spółdzielni uczniowskiej po likwidacji?

W przypadku likwidacji lub przekształcenia szkoły, które uniemożliwia dalsze funkcjonowanie spółdzielni, jej majątek trafia do organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz dzieci i młodzieży, wskazanej przez walne zgromadzenie. Natomiast gdy przyczyną likwidacji jest trwały brak osiągnięcia wymaganego stanu członków albo brak możliwości prowadzenia działalności statutowej - zgromadzony majątek spółdzielni przeznacza się na cele statutowe szkoły lub placówki w której spółdzielnia działała.

Najważniejsze zasady działalności spółdzielni uczniowskich – podsumowanie

Najważniejsze przepisy dotyczące prowadzenia spółdzielni uczniowskich w szkołach od 1 września 2026 r. przedstawiamy w poniższej tabeli.

Więcej aktualnej wiedzy na temat prowadzenia spółdzielni uczniowskich oraz innych prawnych i edukacyjnych aspektów prowadzenia szkoły lub pracy w placówkach oświatowych zdobędziesz, subskrybując czasopismo „Doradca”.