W 2025 roku w Polsce urodziło się około 238 tys. dzieci - najmniej od zakończenia II wojny światowej. Zmiany demograficzne będą stopniowo wpływać na liczbę dzieci w przedszkolach, a później również na liczebność roczników szkolnych. Dla samorządów oznacza to konieczność planowania sieci placówek w warunkach, które będą się szybko zmieniać.
Najpierw przedszkola
Skutki niżu demograficznego już są widoczne w przedszkolach, ponieważ trafiają tam najmłodsze roczniki. Prognozy przedstawione w raporcie wskazują, że w roku szkolnym 2028/29 liczba przedszkolaków może być o około 30 proc. niższa niż w 2022/23. W roku szkolnym 2030/31 spadek może sięgnąć około 37 proc.
To oczywiście prognozy, a ich przełożenie na konkretną placówkę będzie zależeć od lokalnej sytuacji. W skali gminy i poszczególnych miejscowości zmiany mogą mieć różne tempo. Dlatego też wiedza o liczbach dzieci i prognozach demograficznych dla całego kraju nie wystarczy, by zdecydować, jak powinna wyglądać lokalna sieć przedszkoli.
Mniej dzieci nie zawsze znaczy niższe wydatki
Gdy dzieci ubywa, można oczekiwać, że koszty prowadzenia placówek również spadną. W praktyce zależność nie jest tak prosta. Liczba oddziałów może się bowiem zmniejszać wolniej niż liczba dzieci, a to właśnie liczba oddziałów ma decydujący wpływ na wydatki oświatowe. Mniej liczne oddziały oznaczają, że koszt przypadający na jedno dziecko rośnie.
Dla samorządu wyzwaniem staje się więc nie tylko odpowiedź na pytanie, ile miejsc przedszkolnych będzie potrzebnych, lecz także jak zapewnić dostęp do edukacji wszystkim mieszkańcom gminy, bez względu na miejsce zamieszkania.
Zmiana będzie przechodzić przez kolejne etapy edukacji
Niż demograficzny nie zatrzyma się na przedszkolach. W kolejnych latach coraz mocniej odczują go szkoły podstawowe, a jeszcze później także szkoły ponadpodstawowe. Według raportu do końca dekady liczba pierwszoklasistów może być o około 25 proc. niższa.
To perspektywa, która wymaga planowania z wyprzedzeniem. Decyzje dotyczące sieci placówek, oddziałów i wykorzystania dostępnych zasobów będą wiązać się z lokalnymi potrzebami oraz dostępnością edukacji dla wszystkich rodzin. Warto przy tym pamiętać, że jeśli mniejsza liczba uczniów będzie powodować tworzenie mniejszych oddziałów, wówczas jednostkowe koszty kształcenia wzrosną.
Dane jako punkt wyjścia do planowania
Raport „Oświata samorządowa 2025/26. Finanse, organizacja i perspektywy na przyszłość” pokazuje skalę prognozowanych zmian i ich możliwe konsekwencje dla organizacji oświaty. Dla samorządów może być punktem wyjścia do rozmowy o tym, jak dostosowywać sieć przedszkoli i szkół do zmieniającej się liczby dzieci i uczniów.
Demografia już wpływa na przedszkola, ale jej skutki będą rozłożone w czasie i będą różnić się lokalnie. Im wcześniej samorządy uwzględnią te zmiany w planowaniu, tym łatwiej będzie im podejmować decyzje w oparciu o dane, prognozy i potrzeby mieszkańców.
Źródła: VULCAN, Oświata samorządowa 2025/26. Finanse, organizacja i perspektywy na przyszłość; GUS, Prognoza ludności na lata 2023-2060; Związek Miast Polskich, Monitor Rozwoju Lokalnego.