Wykluczenie cyfrowe – co to znaczy?
Wykluczenie cyfrowe to sytuacja, w której wybrane osoby lub całe grupy społeczne mają ograniczony lub całkowicie utrudniony dostęp technologii IT, a także nie posiadają umiejętności niezbędnych do korzystania z nich. Zjawisko wykluczenia cyfrowego obejmuje:
- brak sprzętu i dostępu do internetu, np. z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej;
- brak rozbudowanej infrastruktury w danym regionie (np. brak światłowodów);
- niedostateczne kompetencje cyfrowe;
- brak motywacji do korzystania z narzędzi technologicznych.
W kontekście edukacji wykluczenie cyfrowe prowadzi do nierównego dostępu do wiedzy, utrudnia komunikację ze szkołą i ogranicza możliwość pełnego uczestnictwa w procesie kształcenia.
Skala wykluczenia cyfrowego uczniów w Polsce i w Unii Europejskiej
Według raportu Najwyższej Izby Kontroli, w Polsce problem wykluczenia cyfrowego wśród uczniów dotyczy około 25% dzieci, czyli ponad miliona uczniów. NIK wskazuje, że brak sprzętu komputerowego i odpowiedniego dostępu do internetu stanowi główną barierę w uczestnictwie w edukacji online. W wielu gospodarstwach domowych komputer musi być współdzielony między kilkoro dzieci lub rodziców pracujących zdalnie. W konsekwencji uczniowie nie są w stanie regularnie uczestniczyć w zajęciach online lub korzystać z pozaszkolnych możliwości edukacyjnych, oferowanych przez komercyjne podmioty w internecie.
Z danych organizacji Demagog wynika, że w Unii Europejskiej zjawisko to również ma istotną skalę – w 2022 roku 8,5% gospodarstw domowych nie posiadało dostępu do internetu szerokopasmowego, w Polsce natomiast wskaźnik ten był niemal dwukrotnie wyższy niż średnia unijna. Brak infrastruktury technicznej dotyczy głównie terenów wiejskich i małych miejscowości, gdzie inwestycje w sieć są wciąż niewystarczające. Problem nasilił się szczególnie w okresie pandemii COVID-19, kiedy zdalne nauczanie stało się jedyną formą edukacji.
Przyczyny wykluczenia cyfrowego uczniów
Zjawisko wykluczenia cyfrowego ma charakter złożony i nie wynika wyłącznie z braku dostępu do internetu. Wpływa na nie wiele czynników o charakterze technologicznym, społecznym i indywidualnym. Wśród najczęściej wymienianych przyczyn znajdują się:
- brak sprzętu komputerowego – wiele rodzin posiada tylko jedno urządzenie, które musi być współdzielone przez rodzeństwo i rodziców pracujących zdalnie;
- słaba jakość połączenia internetowego – szczególnie na obszarach wiejskich, gdzie nie została jeszcze wybudowana niezbędna infrastruktura światłowodowa;
- niskie kompetencje cyfrowe uczniów, nauczycieli i rodziców – brak umiejętności obsługi platform edukacyjnych, tworzenia materiałów cyfrowych czy bezpiecznego korzystania z sieci;
- bariery ekonomiczne – ograniczone dochody uniemożliwiają zakup nowoczesnych urządzeń lub opłacenie stabilnego łącza;
- brak motywacji lub świadomości potrzeby korzystania z technologii – dotyczy zarówno uczniów, jak i dorosłych, którzy nie dostrzegają wartości edukacji cyfrowej;
- niepełnosprawność lub ograniczenia sensoryczne – brak odpowiednich narzędzi wspomagających uczniów z dysfunkcjami wzroku lub słuchu.
Skutki wykluczenia cyfrowego dla edukacji
Brak dostępu do technologii informacyjno-komunikacyjnych powoduje liczne konsekwencje edukacyjne i społeczne. Nierówności w dostępie do narzędzi cyfrowych przekładają się bezpośrednio na jakość kształcenia. Najpoważniejsze skutki wykluczenia cyfrowego uczniów to np.:
- pogłębianie nierówności edukacyjnych – uczniowie z ograniczonym dostępem do internetu i urządzeń komputerowych osiągają gorsze wyniki w nauce;
- analfabetyzm cyfrowy – brak umiejętności obsługi podstawowych programów i urządzeń skutkuje wykluczeniem z przyszłego rynku pracy;
- obniżenie motywacji do nauki – uczniowie pozbawieni możliwości uczestnictwa w zajęciach online tracą kontakt z rówieśnikami i nauczycielem;
- trudności w adaptacji do nowych metod kształcenia – brak doświadczenia w pracy z narzędziami e-learningowymi ogranicza efektywność nauki zdalnej lub nauki z wykorzystaniem nowoczesnych technologii multimedialnych;
- zagrożenie izolacją społeczną – brak kontaktu z rówieśnikami w środowisku cyfrowym prowadzi do marginalizacji ucznia w grupie;
- zahamowanie rozwoju kompetencji przyszłości – np. krytycznego myślenia, pracy zespołowej online czy kreatywnego rozwiązywania problemów.
Dlaczego konieczne jest rozwijanie kompetencji cyfrowych u uczniów, nauczycieli i rodziców?
Edukacja cyfrowa wymaga nie tylko dostępu do sprzętu, lecz także umiejętności jego świadomego wykorzystania. Rozwijanie kompetencji cyfrowych jest niezbędne do tego, aby umożliwić uczniom efektywne uczestnictwo w procesie nauczania, a nauczycielom prowadzenie zajęć w nowoczesny sposób. Rodzice z kolei powinni umieć wspierać dzieci w bezpiecznym i odpowiedzialnym korzystaniu z sieci. Muszą również umieć korzystać z nowoczesnych technologii, które umożliwiają im skuteczną komunikację z wychowawcą, nauczycielami lub sekretariatem szkoły.
Cyfryzacja szkół
Cyfryzacja szkół wymaga od wszystkich zainteresowanych kompetencji cyfrowych, które stają się fundamentem nowoczesnej edukacji, obejmując zarówno sferę komunikacji, jak i dostępu do informacji czy administracji szkolnej.
Postępująca cyfryzacja placówek edukacyjnych obejmuje wiele rozwiązań technologicznych, które wymagają zdobycia pewnych kompetencji cyfrowych oraz dostępu do sprzętu IT i stabilnego łącza internetowego. Należą do nich np.:
- elektroniczne systemy rekrutacji do szkół – usprawniają nabór uczniów do szkół i przedszkoli;
- e-dzienniki – umożliwiają bieżący kontakt między szkołą, uczniem i rodzicem;
- cyfrowe biblioteki i zasoby edukacyjne – pozwalają na dostęp do literatury, materiałów dydaktycznych i podręczników online;
- platformy e-learningowe – wspierają nauczanie hybrydowe i zdalne;
- systemy zarządzania szkołą – ułatwiają administrację, raportowanie i komunikację wewnętrzną.
Zdobywanie informacji z Internetu
Uczniowie muszą uczyć się krytycznej analizy źródeł. Kompetencje informacyjne obejmują umiejętność rozpoznawania wiarygodnych treści, selekcjonowania danych i unikania dezinformacji. Umiejętność wyszukiwania, oceny i wykorzystywania informacji ma ogromne znaczenie dla efektywnego uczenia się w środowisku cyfrowym.
Komunikacja cyfrowa
Komunikacja online stała się integralną częścią procesu edukacyjnego. Wymaga od uczniów, rodziców i nauczycieli znajomości zasad netykiety, bezpiecznego udostępniania danych oraz efektywnego korzystania z narzędzi takich jak czaty, wideokonferencje, e-dzienniki czy fora edukacyjne. Odpowiednie kompetencje w tym zakresie pozwalają na rozwijanie współpracy i empatii w środowisku cyfrowym.
Czym jest i jak pomaga Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych?
Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych to inicjatywa rządowa, która ma na celu wzmocnienie umiejętności cyfrowych społeczeństwa, ze szczególnym uwzględnieniem edukacji. Program obejmuje szkolenia, warsztaty i kursy online skierowane do uczniów, nauczycieli, osób dorosłych oraz seniorów. Uczestnicy zdobywają wiedzę w zakresie bezpiecznego korzystania z internetu, przetwarzania informacji, pracy zdalnej oraz podstaw programowania.
Dzięki finansowaniu ze środków unijnych program wspiera samorządy i szkoły w:
- doposażaniu pracowni informatycznych;
- rozwijaniu infrastruktury sieciowej;
- wdrażaniu narzędzi e-learningowych.
Inicjatywa zakłada również współpracę z lokalnymi instytucjami kultury, które pełnią funkcję centrów edukacji cyfrowej.
Czym są Kluby Rozwoju Cyfrowego?
Kluby Rozwoju Cyfrowego to inicjatywa wspierająca jednostki samorządu terytorialnego w rozwijaniu kompetencji technologicznych. Ich celem jest wsparcie merytoryczne w doskonaleniu umiejętności mieszkańców lokalnych społeczności, które są niezbędne do funkcjonowania w cyfrowym świecie. Projektem koordynuje Centrum Projektów Polska Cyfrowa.
Zakres działań Klubów Rozwoju Cyfrowego obejmuje np.:
- organizację szkoleń i warsztatów z obsługi komputera i internetu;
- prowadzenie zajęć dla uczniów, seniorów i nauczycieli;
- zapewnienie dostępu do sprzętu komputerowego i internetu;
- wsparcie w tworzeniu i realizacji projektów lokalnych;
- rozwijanie kompetencji społecznych i komunikacyjnych poprzez działania grupowe.
Kluby działają w całej Polsce, umożliwiając wyrównywanie szans edukacyjnych między regionami i wspierając osoby zagrożone wykluczeniem cyfrowym.
Wsparcie cyfrowe VULCAN
Firma VULCAN od lat wspiera cyfrową transformację polskiej oświaty, dostarczając narzędzia informatyczne ułatwiające zarządzanie szkołami oraz procesem nauczania. W ramach swoich działań udostępniamy systemy do rekrutacji, e-dzienniki, aplikacje do rozliczeń i raportowania oraz rozwiązania wspierające komunikację nauczycieli z rodzicami.
Prowadzimy również działania edukacyjne, oferując szkolenia i wdrożenia w zakresie obsługi systemów informatycznych dla szkół, jednostek samorządowych i centrów usług wspólnych.
Centrum Kompetencji VULCAN
Centrum Kompetencji to inicjatywa skierowana do przedstawicieli oświaty. Oferujemy szkolenia rozwijające umiejętności cyfrowe nauczycieli i pracowników administracji. Program obejmuje zarówno warsztaty stacjonarne, jak i kursy online, dzięki którym uczestnicy uczą się efektywnego wykorzystywania narzędzi VULCAN oraz innych systemów wspierających zarządzanie oświatą.
Szkolenia z obsługi aplikacji
Prowadzimy specjalistyczne szkolenia z obsługi aplikacji VULCAN dla różnych grup użytkowników – od dyrektorów i księgowych po nauczycieli i pracowników administracyjnych, a także przedstawicieli JST odpowiedzialnych za oświatę. Kursy obejmują praktyczne zagadnienia związane z wdrażaniem e-dzienników, zarządzaniem kadrami, płacami i finansami, a także obsługą procesów administracyjnych w szkołach. Dzięki temu instytucje oświatowe mogą w pełni wykorzystywać potencjał cyfrowych narzędzi VULCAN i usprawniać codzienną pracę.