„Trzynastka” dla nauczycieli - podstawa prawna
Aktem prawnym regulującym zasady przyznawania dodatkowego wynagrodzenia rocznego jest Ustawa z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej. To właśnie ten dokument określa, kto nabywa prawo do świadczenia, jakie warunki należy spełnić oraz w jakich sytuacjach pracownik oświaty może zostać tego prawa pozbawiony.
W odniesieniu do nauczycieli zastosowanie mają również przepisy wykonawcze dotyczące zasad ustalania wynagrodzenia urlopowego i ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy, ponieważ to one wyznaczają składniki uwzględniane przy obliczaniu „trzynastki”. Chodzi przede wszystkim o Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 26 czerwca 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania wynagrodzenia oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy nauczycieli.
Przepisy obejmują nauczycieli zatrudnionych w samorządowych jednostkach budżetowych, a więc m.in. w szkołach publicznych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego.
Jaki staż musi mieć nauczyciel, żeby dostać „trzynastkę”?
Prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego w pełnej wysokości nauczyciel nabywa po przepracowaniu całego roku kalendarzowego u danego pracodawcy. Jeżeli natomiast okres zatrudnienia był krótszy, świadczenie przysługuje w wysokości proporcjonalnej, pod warunkiem przepracowania co najmniej 6 miesięcy.
Należy podkreślić, że ustawodawca posługuje się pojęciem przepracowania, które oznacza rzeczywiste świadczenie pracy. Nie wystarcza zatem samo formalne pozostawanie w stosunku pracy.
Do okresu przepracowanego nie zalicza się m.in.:
- zwolnienia lekarskiego;
- zasiłku opiekuńczego;
- urlopu bezpłatnego;
- usprawiedliwionych nieobecności okolicznościowych;
- dni opieki nad dzieckiem do 14. roku życia.
Istnieją jednak wyjątki, w których wymóg 6 miesięcy nie obowiązuje. Dotyczy to m.in. nauczycieli zatrudnionych zgodnie z organizacją pracy szkoły, czyli zasadniczo od 1 września, a także osób korzystających z określonych urlopów, w tym:
- urlopu macierzyńskiego;
- urlopu rodzicielskiego;
- urlopu wychowawczego;
- urlopu ojcowskiego;
- urlopu dla poratowania zdrowia.
W przypadku nauczyciela zatrudnionego od 1 września prawo do „trzynastki” za dany rok przysługuje proporcjonalnie, nawet jeśli do końca grudnia przepracował jedynie cztery miesiące. Wynika to bezpośrednio z organizacji roku szkolnego.
Zasady naliczania „trzynastki”
Zgodnie z ustawą dodatkowe wynagrodzenie roczne ustala się w wysokości 8,5% sumy wynagrodzenia otrzymanego przez nauczyciela w ciągu roku kalendarzowego, za który przysługuje świadczenie.
Podstawę obliczenia stanowi suma trzech elementów:
- wynagrodzenia za pracę otrzymanego w danym roku;
- wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy;
- wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy po przywróceniu do pracy.
Wynagrodzenie za pracę uwzględniane w podstawie
Do podstawy „trzynastki” dla nauczyciela wlicza się składniki przyjmowane do obliczenia ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy. Zaliczają się do nich:
- wynagrodzenie zasadnicze;
- dodatek za wysługę lat;
- dodatek motywacyjny;
- dodatek funkcyjny;
- dodatek za warunki pracy;
- wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe;
- wynagrodzenie za godziny doraźnych zastępstw;
- wynagrodzenie za pracę w porze nocnej;
- wynagrodzenie za pracę w święto;
- wynagrodzenie za zajęcia realizowane w dniu wolnym od pracy;
- jednorazowy dodatek uzupełniający.
Wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy
Do podstawy „trzynastki” wlicza się również wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy. Ma to szczególne znaczenie w przypadku nauczycieli, którzy wykorzystują urlop w okresie ferii lub urlop uzupełniający po dłuższej nieobecności. W praktyce oznacza to, że wynagrodzenie wypłacone za okres urlopu wypoczynkowego zwiększa podstawę obliczenia dodatkowego wynagrodzenia rocznego.
Składniki wyłączone z podstawy
Nie wszystkie wypłacone nauczycielowi należności podlegają uwzględnieniu przy wyliczaniu “trzynastki”. Z podstawy wyłącza się m.in.:
- wynagrodzenie za czas choroby;
- zasiłek chorobowy;
- wynagrodzenie za czas gotowości do pracy;
- wynagrodzenie za okres przestoju niezawinionego przez pracownika;
- wynagrodzenie za inne usprawiedliwione nieobecności;
- wynagrodzenie za urlop dla poratowania zdrowia;
- wynagrodzenie za stan nieczynny;
- wynagrodzenie za czas urlopu bezpłatnego.
W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że właśnie powyższe składniki wynagrodzenia najczęściej stanowią źródło błędów działów kadrowo-płacowych podczas wyliczania podstawy dodatkowego wynagrodzenia rocznego.
Zasada proporcjonalności
Jeżeli nauczyciel nie przepracował pełnego roku, ale spełnia warunki do otrzymania świadczenia, „trzynastkę” oblicza się proporcjonalnie do okresu przepracowanego w danym roku kalendarzowym.
Przykładowo, nauczyciel zatrudniony od 1 września otrzyma świadczenie obliczone od wynagrodzenia wypłaconego za okres od września do grudnia, z uwzględnieniem jedynie wynagrodzenia za dni faktycznej pracy oraz urlopu wypoczynkowego.
Opodatkowanie i składki
Dodatkowe wynagrodzenie roczne stanowi przychód ze stosunku pracy. Oznacza to, że podlega opodatkowaniu, stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne oraz podstawę wymiaru składki zdrowotnej.
Kiedy nauczyciel nie ma prawa do „trzynastki”?
Ustawa przewiduje sytuacje, w których nauczyciel traci prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego, niezależnie od spełnienia warunku stażu pracy. Dotyczy to sytuacji, kiedy:
- nieusprawiedliwiona nieobecność w pracy trwa dłużej niż 2 dni;
- nauczyciel stawia się w miejscu pracy lub przebywa w pracy w stanie nietrzeźwości;
- wobec nauczyciela wymierzona jest kara dyscyplinarna lub zostaje on wydalony z pracy;
- stosunek pracy zostaje rozwiązany bez wypowiedzenia z winy pracownika.
Brak prawa do świadczenia może również wynikać z niespełnienia wymogu minimalnego okresu efektywnie przepracowanego czasu, jeżeli nauczyciel nie mieści się w katalogu wyjątków przewidzianych ustawą. Taka sytuacja może wystąpić np. przy długim urlopie bezpłatnym, który nie jest objęty ustawowym wyłączeniem z obowiązku przepracowania 6 miesięcy.
Na poziomie organizacyjnym odpowiedzialność za prawidłowe ustalenie prawa do „trzynastki” spoczywa na dyrektorze szkoły jako kierowniku jednostki, nawet wtedy, gdy obsługę kadrowo-płacową prowadzi centrum usług wspólnych.
Dowiedz się więcej o „trzynastce” i wynagrodzeniach nauczycieli - zasubskrybuj czasopismo „Doradca”
Więcej praktycznych informacji nie tylko o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym, ale też innych prawnych aspektach pracy nauczycieli i niedydaktycznych pracowników oświaty, znajdziesz w branżowym czasopiśmie „Doradca”. Zasubskrybuj “Doradcę” i bądź na bieżąco z przepisami, które bezpośrednio wpływają na Twoją pracę i wynagrodzenie.