W świecie, w którym komunikacja między szkołą a rodzicami coraz częściej odbywa się za pośrednictwem telefonów, komunikatorów i platform cyfrowych, granica między pracą a życiem prywatnym może stać się bardzo cienka. Problemem nie jest wyłącznie liczba wiadomości ani czas poświęcony na odpowiedź. Równie ważne jest poczucie, że w każdej chwili może pojawić się coś, na co trzeba będzie zareagować.
O tym, co dzieje się z psychiką nauczyciela pozostającego w ciągłej gotowości, dlaczego samo hasło „nie musisz odpowiadać po godzinach” może nie wystarczać oraz jak technologia może pomagać w ochronie zdrowych granic, rozmawiamy z psycholog Darią Cerazy.
VULCAN: Co dzieje się z psychiką nauczyciela, który pozostaje w ciągłej gotowości do odbierania wiadomości służbowych?
Daria Cerazy: Problemem nie jest wyłącznie czas potrzebny na przeczytanie czy odpisanie na wiadomość. Znacznie ważniejszy jest stan psychicznej gotowości czyli poczucie, że w każdej chwili może pojawić się pytanie rodzica, problem ucznia albo sytuacja, na którą trzeba będzie zareagować.
Telefon może leżeć obok, nauczyciel może nawet nie odpowiadać, ale już samo pojawienie się powiadomienia potrafi ponownie uruchomić myślenie o pracy. Pojawiają się pytania: „Co się stało?”, „Czy powinnam zareagować?”, „Czy to coś pilnego?”. W efekcie czas wolny formalnie trwa, ale psychicznie człowiek nadal pozostaje częściowo w pracy.
VULCAN: Co właściwie oznacza “psychologiczne odłączenie się od pracy?”
Z punktu widzenia psychologii pracy bardzo istotne jest tzw. psychologiczne odłączenie się od pracy. Po okresie wysiłku organizm potrzebuje czasu, w którym może wyhamować: obniżyć poziom pobudzenia, przestać monitorować potencjalne problemy i odbudować zasoby uwagi oraz energii. Jeżeli jednak nauczyciel cały czas pozostaje w gotowości, układ nerwowy nie dostaje wyraźnego sygnału: „dzień pracy się zakończył”.
W praktyce może to oznaczać utrzymywanie się podwyższonego napięcia również wieczorem. Człowiek częściej sprawdza telefon, trudniej mu skupić się na odpoczynku czy rozmowie z bliskimi, a myśli zawodowe wracają nawet wtedy, kiedy aktualnie nic nie musi robić. To trochę tak, jakby organizm pozostawał w trybie: „zaraz może wydarzyć się coś, na co trzeba będzie odpowiedzieć”.
Jeżeli taki stan powtarza się dzień po dniu, może zacząć wpływać nie tylko na samopoczucie psychiczne, ale również na funkcjonowanie całego organizmu. Przewlekłe pobudzenie utrudnia regenerację, może pogarszać jakość snu, zwiększać drażliwość i napięcie, obniżać zdolność koncentracji oraz powodować narastające zmęczenie. Z czasem coraz trudniej wrócić do pełnego poziomu energii przed kolejnym dniem pracy.
VULCAN: Czyli problemem nie jest tylko to, że nauczyciel „pracuje po godzinach”?
Daria Cerazy: Dokładnie. Czasem nawet nie dochodzi do faktycznej pracy. Wystarczy, że człowiek nie potrafi się od niej psychicznie odłączyć. Długofalowo nauczyciel może zacząć funkcjonować z coraz mniejszym „zapasem” psychicznym. Ma mniej cierpliwości, szybciej odczuwa przeciążenie, trudniej mu regulować emocje i zachować dystans. Może również pojawić się coraz mniejsza satysfakcja z wykonywania obowiązków i poczucie, że praca właściwie nigdy się nie kończy.
To właśnie dlatego brak możliwości realnego odłączenia się od obowiązków zawodowych jest jednym z czynników, które mogą sprzyjać chronicznemu stresowi, wyczerpaniu emocjonalnemu i – w dalszej perspektywie – wypaleniu zawodowemu.
W zawodzie nauczyciela ma to szczególne znaczenie, ponieważ podstawowym narzędziem pracy nie jest wyłącznie wiedza merytoryczna. Jest nim również człowiek – jego uwaga, cierpliwość, zdolność do reagowania na potrzeby uczniów, regulowania własnych emocji i budowania relacji. Dlatego możliwość rzeczywistego odpoczynku nie jest luksusem ani przejawem mniejszego zaangażowania. Jest jednym z warunków utrzymania dobrej jakości pracy.
VULCAN: Dlaczego sama deklaracja „nie trzeba odpowiadać po godzinach” często nie wystarcza?
Daria Cerazy: Psychologicznie jest duża różnica między sytuacją, w której wiem, że nie muszę odpowiedzieć, a sytuacją, w której wiadomość w ogóle nie dociera do mnie w czasie przeznaczonym na odpoczynek.
W pierwszym przypadku granicę musi za każdym razem postawić sam nauczyciel. Dostaje powiadomienie, widzi nazwisko rodzica, temat wiadomości albo pierwsze zdanie i dopiero wtedy musi podjąć decyzję: „Nie zajmuję się tym teraz”. Tyle że na poziomie psychicznym kontakt z pracą już nastąpił. Wymagał określonego wysiłku poznawczego i emocjonalnego. Jeżeli o godzinie 21 pojawia się wiadomość „Pilne”, „Proszę o wyjaśnienie sytuacji” albo informacja dotycząca konkretnego ucznia, trudno oczekiwać, że nauczyciel zobaczy ją i natychmiast przestanie o niej myśleć. Może nie odpisać, ale zaczyna zastanawiać się, co się wydarzyło, jak powinien zareagować, czy rodzic oczekuje szybkiej odpowiedzi i co trzeba będzie zrobić następnego dnia. Formalnie nie pracuje, ale poznawczo ponownie znalazł się w pracy.
VULCAN: Czy psychologia ma na to konkretne określenie?
Daria Cerazy: Tak. Łączy się to mocno z opisywanym w literaturze zjawiskiem telepresji związanej z pracą (ang. workplace telepressure), czyli poczuciem przymusu lub silnej potrzeby szybkiego reagowania na wiadomości związane z pracą. To istotne, ponieważ nie chodzi nawet wyłącznie o liczbę wiadomości. Znaczenie ma przede wszystkim psychiczne poczucie, że trzeba być dostępnym i szybko odpowiadać.
Telepresja wiąże się z mniejszym psychologicznym odłączeniem od pracy, a także może być związana z gorszą jakością snu oraz większym obciążeniem i wypaleniem. Do tego dochodzą normy społeczne i wyobrażenia nauczyciela dotyczące tego, że rodzic oczekuje szybkiej reakcji. Czasem pojawia się również obawa przed potencjalnie nieprzyjemną konfrontacją, jeśli na wiadomość nie odpowie się „wystarczająco szybko”. Oczywiście nie musi to odzwierciedlać rzeczywistości. Czasem taka presja funkcjonuje przede wszystkim w sferze obaw nauczyciela. Jednak już samo jej odczuwanie może wystarczyć, aby wyrwać go z życia prywatnego i ponownie skierować uwagę na sprawy zawodowe. W efekcie granica istnieje na papierze, ale jej egzekwowanie każdego dnia wymaga od pracownika dodatkowej samokontroli.
VULCAN: Co z perspektywy psychologicznej zmienia sytuacja, w której powiadomienie w ogóle nie pojawia się w czasie przeznaczonym na odpoczynek?
Daria Cerazy: Z perspektywy ochrony granic właśnie na tym polega zasadnicza różnica. Jeżeli system sprawia, że wiadomość wysłana przez rodzica wieczorem zostaje dostarczona nauczycielowi dopiero w czasie jego pracy, nauczyciel nie musi wielokrotnie podejmować decyzji: „teraz nie odpowiadam”. Część odpowiedzialności za ochronę granicy przejmuje środowisko pracy.
I właśnie tutaj pojawia się bardzo ważna różnica: „Nie musisz odpowiadać” wymaga od człowieka ciągłego bronienia własnej granicy.
Natomiast: „Otrzymasz tę wiadomość w czasie pracy” sprawia, że granica jest chroniona, zanim zostanie naruszona. To pozornie niewielka zmiana, ale z psychologicznego punktu widzenia może mieć duże znaczenie.
VULCAN: Co mogą dzięki temu zyskać nauczyciele, rodzice i sama szkoła?
Daria Cerazy: Zdrowe granice mogą bezpośrednio przekładać się na jakość komunikacji z rodzicami i jakość decyzji podejmowanych w sprawach uczniów. Warto pamiętać, że wieczorem, po całym dniu pracy, funkcjonujemy inaczej niż wtedy, kiedy jesteśmy wypoczęci. Można to wyjaśnić bardzo prosto: każdy z nas ma swoją „bateryjkę”, która w ciągu dnia, pod wpływem różnych wydarzeń i interakcji, stopniowo się rozładowuje. Jeżeli jesteśmy bardzo zmęczeni, poirytowani, przeciążeni albo zajęci własnymi sprawami prywatnymi, mamy mniej zasobów potrzebnych do spokojnego i adekwatnego reagowania. Łatwiej wtedy odpowiedzieć impulsywnie, odebrać neutralną wiadomość jako bardziej krytyczną czy roszczeniową albo sformułować odpowiedź w sposób, którego następnego dnia sami byśmy nie wybrali.
Zmęczenie wpływa również na nasze zasoby poznawcze – uwagę, pamięć roboczą, zdolność analizowania kilku informacji jednocześnie czy elastycznego szukania rozwiązań. Wieczorem możemy więc łatwiej przeoczyć istotny wątek wiadomości, nie przypomnieć sobie ważnej informacji dotyczącej ucznia, nie uwzględnić całego kontekstu albo podjąć decyzję na podstawie tylko części dostępnych danych. Nie oznacza to oczywiście, że każda odpowiedź napisana wieczorem będzie zła. Chodzi raczej o ograniczanie sytuacji, w których ryzyko błędu jest większe.
VULCAN: W jaki sposób technologia może tutaj pomóc?
Daria Cerazy: Właśnie tutaj widzę dużą wartość rozwiązania technologicznego. Jeżeli wiadomość trafia do nauczyciela dopiero w godzinach pracy, system niejako prewencyjnie ogranicza możliwość reagowania w momencie największego zmęczenia czy przeciążenia. Nie czekamy, aż nauczyciel popełni błąd, źle odczyta intencję rodzica albo odpowie pod wpływem emocji. Tworzymy warunki, które zmniejszają prawdopodobieństwo wystąpienia takiej sytuacji. W efekcie komunikacja może być spokojniejsza, bardziej przemyślana i mniej reaktywna. Nauczyciel ma przestrzeń, żeby przeczytać wiadomość, sprawdzić potrzebne informacje, zastanowić się nad odpowiedzią, a jeśli trzeba – skonsultować sytuację z inną osobą w szkole.
VULCAN: A zdrowe granice nauczyciela mogą wpływać na rodziców i uczniów?
Daria Cerazy: Zdecydowanie. I pokusiłabym się nawet o stwierdzenie, że długoterminowo największymi beneficjentami takich granic są właśnie rodzice i dzieci. Dostają kontakt z nauczycielem, który ma większą szansę być wypoczęty, mniej zestresowany, bardziej uważny i dysponować większymi zasobami emocjonalnymi i poznawczymi. Zdrowa granica nie musi więc pogarszać komunikacji. Może sprawić, że ta komunikacja będzie po prostu lepszej jakości.
VULCAN: Technologia przez lata miała przede wszystkim ułatwiać nam bycie dostępnymi. Czy dziś powinna również pomagać nam się odłączać?
Przez wiele lat technologia przede wszystkim zwiększała naszą dostępność. Smartfon i komunikatory sprawiły, że możemy pracować praktycznie z każdego miejsca i o każdej porze. Problem polega na tym, że wraz z tą wygodą zaczęła zanikać naturalna granica pomiędzy pracą a odpoczynkiem. Dlatego dzisiaj potrzebujemy technologii, która potrafi zrobić również coś odwrotnego: nie tylko umożliwić kontakt, ale także pomóc go zdrowo regulować. Trochę jak w narzędziach wykorzystujących technikę Pomodoro – gdzie symboliczny „pomidorek” nie daje nam kolejnego bodźca, ale pomaga przez chwilę odciąć się od rozpraszaczy i skupić na tym, co w danym momencie jest ważne. W tym rozwiązaniu szczególnie podoba mi się to, że nie trzeba wybierać pomiędzy dostępnością dla rodziców a dobrostanem nauczycieli. Rodzic może napisać wtedy, kiedy ma czas. Nauczyciel może przeczytać wtedy, kiedy jest w pracy. A uczeń zyskuje nauczyciela, który ma większą szansę być następnego dnia naprawdę obecny. To jest dla mnie przykład technologii, która nie tylko usprawnia komunikację, ale uwzględnia psychologiczny koszt bycia stale dostępnym.
Nauczyciel też potrzebuje „końca dnia”
Technologia nie musi sprawiać, że jesteśmy dostępni cały czas. Może również pomagać zdecydować, kiedy dostępność jest potrzebna, a kiedy warto pozwolić człowiekowi po prostu odpocząć. Bo odpoczynek nauczyciela nie jest przeciwieństwem zaangażowania. Jest jednym z warunków, które pozwalają dobrze wykonywać tę pracę.