Najnowszy raport o oświacie samorządowej. Firma VULCAN publikuje swoje badania na temat przyszłości finansowania i organizacji polskiej szkoły

Raport został przygotowany przez Mariusza Tobora oraz Jana Ziębę i stanowi kolejną edycję corocznej publikacji VULCAN poświęconej organizacji i finansowaniu oświaty samorządowej. Analiza obejmuje dane za rok budżetowy 2025 oraz rok szkolny 2025/26, pozwalając spojrzeć na polską edukację nie tylko przez pryzmat bieżących problemów, lecz także zmian, które już dziś determinują jej przyszłość.

„Polska oświata znajduje się dziś w szczególnym momencie. Liczba dzieci będzie szybko spadać, samorządy mierzą się z luką finansową, a szkoły z coraz większym problemem związanym z wymianą pokoleniową nauczycieli. Przed jednostkami samorządu terytorialnego ogromne wyzwanie, polegające na zarządzeniu tą dynamicznie zmieniającą się sytuacją.” - Mariusz Tobor

Blisko 46 mld zł - tyle wynosi luka w finansowaniu oświaty

Jednym z najbardziej wyrazistych wniosków raportu jest skala finansowego wyzwania, przed którym stoją samorządy. W 2025 r. luka między bieżącymi wydatkami oświatowymi a dochodami przeznaczonymi na ich pokrycie wyniosła prawie 46 mld zł. W tym samym roku bieżące wydatki oświatowe wyniosły 153,5 mld zł, podczas gdy dochody oświaty – 107,5 mld zł. Nominalna wartość luki osiągnęła tym samym najwyższy dotychczas poziom, choć jej udział w wydatkach oświatowych w ostatnich latach pozostaje na zbliżonym poziomie.

W 2025 r. zmienił się również sposób finansowania jednostek samorządu terytorialnego, a tym samym oświaty samorządowej. Zniesiono subwencję oświatową i dotację przedszkolną, a samorządy mają finansować edukację przede wszystkim z dochodów własnych, zwiększonych m.in. dzięki wpływom z PIT i CIT. Dla ponad 90% samorządów, które otrzymują subwencję ogólną, zmiana nie przyniosła jednak zasadniczej rewolucji w finansowaniu oświaty – kluczowe znaczenie ma sposób podziału pieniędzy na edukację (za pomocą algorytmu podziału tzw. potrzeb oświatowych, opartego na zasadach podobnych do wcześniej stosowanego algorytmu podziału subwencji oświatowej) oraz wielkość całkowitej kwoty dzielonej tym algorytmem, która pozostaje zdecydowanie niższa od rzeczywistych potrzeb.

„Patrząc na te dane, widać, że oświatę może czekać szczególnie wymagająca dekada. Rosnąca presja finansowa na samorządy będzie nakładać się na dwa kolejne zjawiska: zmianę struktury wiekowej kadry nauczycielskiej i coraz mniejszą liczbę uczniów. To dobry moment na szerszą dyskusję o tym, jak w nowych realiach organizować i finansować oświatę.” – Wojciech Sak, Wiceprezes Zarządu VULCAN

Mniej dzieci, większe wyzwanie. Demografia zmienia polską szkołę

Jeszcze poważniejsze konsekwencje może nieść niekorzystna demografia. W 2025 r. w Polsce urodziło się zaledwie 238 tys. dzieci, czyli najmniej od czasu II wojny światowej i o 5% mniej niż rok wcześniej. Co więcej, rzeczywista liczba urodzeń w latach 2023-2025 była niższa nawet od najbardziej pesymistycznego wariantu prognozy demograficznej GUS. W 2025 r. różnica względem tego scenariusza wyniosła 14,1%.

Konsekwencje tego trendu są już widoczne w przedszkolach. Według raportu w roku szkolnym 2028/29 liczba przedszkolaków może być o 30% niższa niż w roku 2022/23, a w 2030/31 - aż o 37% niższa. Spadek liczby dzieci może jednocześnie oznaczać wzrost kosztów przypadających na jednego przedszkolaka. Liczba oddziałów zmniejsza się bowiem wolniej niż liczba dzieci, przez co spada ich średnia liczebność, a koszt edukacji jednego dziecka rośnie.

Za około 10 lat liczba urodzeń może trwale spaść poniżej 225 tys. rocznie. Dla porównania, w latach 2006–2018 w Polsce rodziło się blisko 400 tys. dzieci rocznie, a w latach 50-tych - prawie 800 tys.

Demografia nie pozostanie przy tym problemem wyłącznie przedszkoli. Jej skutki zaczynają być widoczne w szkołach podstawowych, a w kolejnych latach dotrą także do szkół ponadpodstawowych. Szczególnie trudne może okazać się funkcjonowanie techników, gdzie już dziś liczba uczniów przypadających na jeden zawód jest niska, co zwiększa koszt kształcenia jednego ucznia.

Coraz starsi nauczyciele, coraz mniej młodych

Drugim, obok demografii, wyzwaniem jest sytuacja kadrowa. W ciągu ostatnich 20 lat średni wiek nauczycieli zatrudnionych w jednostkach oświatowych prowadzonych przez samorządy wzrósł
o 7,3 roku. Jeszcze bardziej wyraźnie widać zmianę w strukturze wieku kadry: udział nauczycieli rozpoczynających pracę, mających do 30 lat, spadł z 19% do zaledwie 6%, natomiast udział osób powyżej 55. roku życia wzrósł z 5% do 25%.

W roku szkolnym 2025/26 uprawnienia emerytalne miało już 10,9% nauczycieli samorządowych jednostek oświatowych. Jednocześnie raport wskazuje na coraz bardziej dotkliwy niedobór osób posiadających kwalifikacje i zainteresowanych rozpoczęciem pracy w zawodzie. Problem może być szczególnie widoczny w tych specjalnościach, w których tempo odchodzenia nauczycieli z zawodu nie będzie odpowiadało tempu spadku liczby uczniów.

Co istotne, liczba etatów nauczycielskich po raz pierwszy od wielu lat zaczęła spadać. Wcześniej, między rokiem szkolnym 2013/14 a 2024/25, wzrosła z około 509 tys. do ponad 642 tys., czyli o 26%.
W roku szkolnym 2025/26 nastąpił pierwszy, choć niewielki, spadek.

Mniej uczniów rzadko oznacza tańszą szkołę

Intuicyjnie można byłoby zakładać, że mniejsza liczba dzieci automatycznie przyniesie samorządom oszczędności. Raport pokazuje jednak, że zależność jest znacznie bardziej skomplikowana.
W polskich szkołach podstawowych działa dziś ponad 2300 oddziałów liczących mniej niż 12 uczniów.

Są wśród nich również oddziały jedno-, dwu- i trzyosobowe. Średnia liczebność oddziału szkoły podstawowej wynosi obecnie w Polsce niespełna 19 uczniów, na wsi niemal 16, a w miastach około 21,5.

Zmniejszenie liczby uczniów w oddziale powoduje zwykle wzrost kosztów przypadających na jednego ucznia, ponieważ znaczna część kosztów funkcjonowania szkoły zależy od liczby oddziałów, a już na przykładzie przedszkoli widzimy, że liczba oddziałów spada wolniej niż liczba dzieci, co oznacza zmniejszanie się średniej liczebności grup i wzrost kosztu edukacji jednego dziecka.

Przyszłość szkoły zaczyna się dziś

Raport firmy VULCAN pokazuje, że polska oświata wchodzi w okres, w którym kilka dotychczas odrębnych problemów zaczyna wzajemnie na siebie oddziaływać. Mniej dzieci oznacza mniejsze oddziały
i wyższe koszty jednostkowe, luka finansowa ogranicza możliwości samorządów, a starzenie się kadry zwiększa ryzyko niedoboru nauczycieli w przyszłości.

Szczególnego znaczenia nabiera sytuacja małych powiatów. Już dziś ich sytuacja finansowa jest dość trudna, a za około 10 lat dotrze do nich załamanie demograficzne, które obecnie obserwujemy przede wszystkim w przedszkolach i zaczynamy dostrzegać w szkołach podstawowych. Obecny model organizacji i finansowania szkół ponadpodstawowych może w takich warunkach coraz gorzej odpowiadać na potrzeby lokalnych społeczności.

O raporcie

Raport „Oświata samorządowa 2025/26. Finanse, organizacja i perspektywy na przyszłość” został przygotowany w sierpniu i wrześniu 2026 r. przez Mariusza Tobora i Jana Ziębę. Publikacja jest kolejną edycją prowadzonych przez VULCAN analiz dotyczących organizacji i finansowania oświaty samorządowej i obejmuje dane za rok budżetowy 2025 oraz rok szkolny 2025/26. Analizie poddano
m.in. sytuację finansową oświaty samorządowej, lukę między wydatkami a dochodami, zmiany liczby uczniów i dzieci korzystających z wychowania przedszkolnego, liczbę etatów nauczycielskich, wielkość oddziałów, organizację techników, kształcenie uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi oraz zmiany struktury wieku nauczycieli.

Raport opiera się na analizie danych administracyjnych i statystycznych. Dane dotyczące liczby uczniów i organizacji oświaty pochodzą z bazy danych oświatowych Monitora Rozwoju Lokalnego Związku Miast Polskich, której pierwotnym źródłem jest System Informacji Oświatowej. Dane finansowe pochodzą ze sprawozdań Rb-27S i Rb-28S udostępnianych przez Ministerstwo Finansów, dane historyczne o liczbie dzieci - z zasobów GUS, natomiast prognozy przygotowano z wykorzystaniem Prognozy ludności GUS na lata 2023-2060, Banku Danych Lokalnych oraz SIO.

Link do zapoznania się z pełnym raportem >

VULCAN sp. z o.o. jest największym polskim producentem specjalistycznego oprogramowania usprawniającego kompleksowe zarządzanie oświatą. Z oferowanymi przez firmę rozwiązaniami pracują specjaliści ze szkół, przedszkoli i innych placówek oświatowych oraz pracownicy jednostek samorządu terytorialnego. Jako lider w swojej branży, VULCAN stawia sobie za cel nie tylko wyznaczanie kierunków rozwoju usług oraz produktów dla oświaty i samorządów. Chce także nieustannie podwyższać poziom zadowolenia swoich Klientów, dostarczając im nowoczesne produkty i usługi najwyższej jakości.