Co ta zmiana oznacza w praktyce? Raport VULCAN pokazuje, że nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich samorządów.
Podobny algorytm, nowe elementy
W przypadku ponad 90% samorządów, które otrzymują subwencję ogólną, nowe zasady niewiele zmieniły w obszarze oświaty. Znaczenie zachował algorytm podziału środków oparty na zasadach podobnych do wcześniejszego algorytmu subwencji. Zmienił się jednak sposób uwzględniania niektórych zadań.
Po raz pierwszy potrzeby oświatowe naliczono na wszystkie dzieci objęte wychowaniem przedszkolnym, a nie tylko na sześciolatki. To rozszerzenie nie oznacza jednak pełnego pokrycia kosztów: kwota naliczana na pozostałe dzieci jest niższa od rzeczywistych kosztów ich pobytu w przedszkolach.
Zmieniły się też zasady finansowania uczniów z autyzmem lub niepełnosprawnościami sprzężonymi. Wysokość środków zależy teraz od liczby godzin przyznanego wsparcia. Najwyższy poziom finansowania przysługuje przy co najmniej 11 godzinach, a każda kolejna godzina jest finansowana przez samorząd. Wcześniej środki naliczano w jednakowej wysokości niezależnie od wymiaru wsparcia.
Dlaczego sytuacja powiatów się pogorszyła?
Nowe rozwiązanie dotyczące uczniów z autyzmem okazało się szczególnie istotne dla powiatów, w których często nie zatrudniano nauczycieli współorganizujących kształcenie. W takich przypadkach finansowanie mogło wyraźnie się zmniejszyć. Autorzy raportu wskazują, że była to prawdopodobnie główna przyczyna wzrostu procentowej luki finansowej w powiatach ziemskich.
W skali całego samorządu sytuacja w 2025 roku zmieniła się różnie w zależności od jego rodzaju: nieco poprawiła się w gminach, pogorszyła w powiatach, a w miastach na prawach powiatu zmieniła się w niewielkim stopniu. To ważny kontekst przy ocenie nowego modelu - łączna kwota środków i ogólne zasady nie pokazują, jak zmiana działa na samorządy o różnej strukturze zadań.
Inna sytuacja samorządów bez subwencji ogólnej
Odrębną grupę stanowi około 8% JST, którym nie przysługuje subwencja ogólna, ponieważ ich dochody z PIT i CIT są wyższe od wyliczonych potrzeb ustawowych. Ich dochody nie zależą od algorytmu podziału środków na potrzeby oświatowe. W praktyce nie otrzymują więc dodatkowych pieniędzy m.in. na uczniów z orzeczeniami o niepełnosprawności, uczniów dojeżdżających z innych samorządów ani na oddziały sportowe, integracyjne i dwujęzyczne.
W raporcie zaznaczono, że nie przesądza to o gorszej sytuacji finansowej tych JST. Zmienia się natomiast powiązanie między konkretnymi zadaniami oświatowymi a naliczanymi na nie środkami. Może to wpływać na sposób, w jaki samorządy oceniają koszty i korzyści poszczególnych rozwiązań organizacyjnych.
Co mówią dane z pierwszego roku?
Dane za 2025 rok pokazują, że wpływ zmian nie był jednakowy: część gmin znalazła się w nieco lepszej sytuacji, podczas gdy powiaty odczuły pogorszenie. Raport opisuje zarówno ogólny wynik finansowy, jak i konkretne mechanizmy, które mogły się do niego przyczynić.
Nie oznacza to, że każdą zmianę można przypisać wyłącznie nowej ustawie. Na sytuację oświaty wpływają także koszty prowadzenia placówek, organizacja szkół i przedszkoli oraz struktura zadań danego samorządu. Dlatego skutki nowych zasad najlepiej analizować z uwzględnieniem rodzaju JST i tego, jakie zadania realizuje.
Jak zmieniło się finansowanie oświaty samorządowej i dlaczego skutki są różne dla gmin i powiatów? Więcej danych i analiz znajdziesz w raporcie „Oświata samorządowa 2025/26”.
Źródła:
- raport VULCAN „Oświata samorządowa 2025/26”;
- ustawa o dochodach JST (Dz.U. 2024 poz. 1572);
- dane Ministerstwa Finansów ze sprawozdań Rb-27S i Rb-28S;
- dane SIO i Monitora Rozwoju Lokalnego Związku Miast Polskich.